Darowizna za życia a zachowek

W polskim systemie prawnym instytucja darowizny jest powiązana z przepisami dotyczącymi prawa spadkowego, a w szczególności – z instytucją zachowku. Decyzja o przepisaniu domu, mieszkania czy oszczędności na rzecz wybranego członka rodziny, czy też osoby trzeciej, często nie zamyka tematu rozliczeń majątkowych, lecz staje się punktem wyjścia do skomplikowanych sporów rodzinnych po śmierci darczyńcy.

Czym jest zachowek i jaką pełni funkcję?

Głównym celem zachowku jest ochrona najbliższych członków rodziny zmarłego przed arbitralnymi decyzjami testatora, które mogłyby doprowadzić do pozostawienia ich bez żadnych środków lub z rażąco niskim udziałem w majątku. Ustawodawca wyszedł z założenia, że więzy rodzinne rodzą nie tylko obowiązki za życia, ale również moralną powinność zabezpieczenia bliskich po śmierci. Zatem czym jest zachowek?

Zachowek nie jest tym samym co dziedziczenie. Osoba uprawniona do zachowku nie staje się automatycznie współwłaścicielem przedmiotów wchodzących w skład masy spadkowej Uprawnionemu do zachowku przysługuje roszczenie o charakterze finansowym, czyli żądanie zapłaty określonej kwoty pieniężnej od osób, które spadek faktycznie otrzymały lub zostały obdarowane za życia przez spadkodawcę.

Zadaniem zachowku jest wyrównanie pieniężne dla najbliższych członków rodziny w sytuacji, gdy testament bądź też wcześniejsze darowizny rażąco faworyzują jednego z krewnych kosztem pozostałych.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu Cywilnego zachowek należy się:

• zstępnym
• małżonkowi
• rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy

Darowizna a zachowek

Często spotykanym błędem jest przekonanie, że rozporządzenie majątkiem za życia poprzez darowizny pozwala całkowicie ominąć przepisy o zachowku. W praktyce sprawa wygląda zupełnie inaczej. Polskie prawo w kodeksie cywilnym chroni interesy pominiętych spadkobierców poprzez mechanizm doliczania darowizn do tzw. substratu zachowku.

Jak w prosty sposób policzyć kwotę zachowku?

Obliczanie zachowku to następujące trzy kroki:

1. Krok 1: sprawdzenie udziału zgodnie z dziedziczeniem ustawowym. Trzeba ustalić, ile procent (lub jaka część, np. 1/2 albo 1/3) majątku należałoby się z ustawy, gdyby rodzic nie przepisał niczego na jedną osobę.
2. Krok 2: zmniejszenie powyższej kwoty o połowę (lub o jedną trzecią). Wysokość zachowku to zazwyczaj połowa tego, co wyszło w Kroku 1. Wyjątkiem są sytuacje, gdy sprawę zakłada osoba niepełnoletnia albo trwale niezdolna do pracy – wtedy należy się więcej, bo aż dwie trzecie tej części.
3. Krok 3: pomożenie przez „wirtualną pulę”. Ułamek z Kroku 2 należy pomnożyć przez łączną wartość wszystkiego, co rodzic miał w chwili śmierci plus wartość nieruchomości czy pieniędzy, które zostały rozdysponowane w darowiznach za życia.

Przykład

Rodzic mający trójkę dzieci za życia daruje jednemu z nich mieszkanie, przy czym po śmierci okazuje się że nieruchomość ta stanowiła jedyny znaczący składnik majątkowy. Wtedy wartość mieszkania zostanie doliczona do masy spadkowej. W konsekwencji obdarowane dziecko, mimo że formalnie stało się właścicielem nieruchomości lata wcześniej, może zostać zobowiązane do wypłaty określonej kwoty pieniężnej na rzecz swojego rodzeństwa tytułem uzupełnienia zachowku.

Ustalenie wartości darowizn przy sprawie o zachowek

Przy obliczaniu zachowku wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (czyli najczęściej z momentu orzekania przez sąd). Oznacza to, że ewentualne remonty czy modernizacje przeprowadzone przez obdarowanego nie podnoszą kwoty zachowku, ale ogólny wzrost cen na rynku nieruchomości już tak.

Kiedy darowizna nie zostanie doliczona do spadku?

Polskie prawo przewiduje pewne wyjątki, w których dokonana za życia darowizna nie będzie brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku. Kluczowe znaczenie ma tutaj status osoby obdarowanej oraz czas, jaki upłynął od momentu zawarcia umowy do dnia śmierci spadkodawcy:

1. Darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku – nie dolicza się ich, jeżeli zostały dokonane dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku (czyli przed śmiercią spadkodawcy). Jeśli więc spadkodawca przepisze mieszkanie na rzecz niespokrewnionego przyjaciela lub dalszego kuzyna w ciągu 10 lat przed śmiercią, uprawnieni do zachowku nie będą mogli doliczyć takiej darowizny.
2. Darowizny na rzecz najbliższych (spadkobierców i uprawnionych do zachowku) – w tym przypadku limit 10 lat nie obowiązuje. Darowizny dokonane na rzecz dzieci czy małżonka są doliczane do substratu zachowku zawsze, niezależnie od tego, czy miały miejsce 5, 15 czy 30 lat przed śmiercią darczyńcy.
3. Drobne darowizny, zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach – prezenty czy drobne wsparcie finansowe nie są doliczane

Przedawnienie roszczeń o zachowek

Prawa do zachowku nie można dochodzić bez końca. Ustawodawca w art. Art. 1007 kodeksu cywilnego wprowadził sztywne ramy czasowe, aby ustabilizować sytuację majątkową spadkobierców i obdarowanych. Roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu z upływem 5 lat, a termin ten zaczyna biec:

• od dnia ogłoszenia testamentu (jeżeli zmarły pozostawił testament),
• od dnia otwarcia spadku, czyli momentu śmierci spadkodawcy (w przypadku dziedziczenia ustawowego, gdy roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obdarowanej za życia).

Po upływie tego pięcioletniego okresu dłużnik może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia przed sądem, co automatycznie skutkuje oddaleniem powództwa.

Wydziedziczenie a pozbawienie prawa do zachowku

Jedynym sposobem na  pozbawienie bliskiego prawa do zachowku jest wydziedziczenie, które musi zostać sformułowane w testamencie. Przy czym istotnym jest, żeby podać konkretną przyczynę wydziedziczenia.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu Cywilnego spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli ten:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. całkowicie zrywa kontakt, odmawia opieki w ciężkiej chorobie).

Co ważne, przyczyna wydziedziczenia musi wprost wynikać z treści testamentu, a opisane zachowania muszą mieć charakter trwały i zawiniony. Ponadto, jeśli wydziedziczony syn ma własne dzieci, prawo do zachowku automatycznie przechodzi na te dzieci (wnuków spadkodawcy), chyba że one również dały podstawy do wydziedziczenia.

Najważniejsze pytania i odpowiedzi (FAQ)

Czy po przepisaniu majątku aktem notarialnym należy się zachowek?

Tak. Sam fakt sporządzenia aktu notarialnego (np. umowy darowizny mieszkania) nie znosi prawa do zachowku.

Czy można zrzec się zachowku za życia spadkodawcy?

Tak, ale wymaga to zawarcia specjalnej umowy. Przyszły spadkobierca może zawrzeć ze spadkodawcą notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia.

Co w sytuacji, gdy dochodzona kwota zachowku jest zbyt wysoka dla obdarowanego?

Sądy, rozpatrując sprawy o zachowek, biorą pod uwagę sytuację życiową i majątkową obu stron. W wyjątkowych sytuacjach, opierając się na zasadach współżycia społecznego sąd może obniżyć wysokość zachowku lub rozłożyć jego spłatę na raty.

Czy prawo do zachowku się przedawnia?

Tak, w ciągu 5 lat. Więcej informacji w tym temacie można uzyskać w artykule pt. „Zachowek a darowizny za życia”.

Wsparcie merytoryczne przy opracowywaniu artykułu zapewniła adwokat spadkowy z Krakowa Paulina Wilk.

Opracowano na podstawie
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny