Syndrom oszustki na spotkaniu networkingowym: jak przestać umniejszać swoje sukcesy przed innymi liderkami

Ten artykuł rozkłada to zjawisko na części. Najpierw liczby i mechanizm psychologiczny, potem krótki test do autodiagnozy, a na końcu konkretny zestaw narzędzi i gotowych zdań, które możesz wykorzystać już na najbliższym śniadaniu biznesowym.

Skala zjawiska: liczby, które warto znać

Pojęcie nie jest miękką metaforą z poradników. Stoją za nim badania na próbach liderek, które obiektywnie odniosły sukces.

Najczęściej cytowane dane pochodzą z raportu KPMG “Advancing the Future of Women in Business” z 2020 roku. Firma przebadała 750 wysoko wykwalifikowanych menedżerek z dużych korporacji, kobiet o jeden lub dwa szczeble od najwyższego zarządu. Wyniki układają się w spójny obraz:

Wskaźnik z badania KPMG (2020)	Odsetek
Doświadczyły syndromu oszustki w którymś momencie kariery	75%
Uważają, że to zjawisko jest powszechne wśród kobiet w biznesie	85%
Stawiają sobie większą presję, by nie zawieść, niż robią to mężczyźni	81%
Sądzą, że ich koledzy nie odczuwają wątpliwości tak silnie jak one	74%
Reagowały na poczucie niekompetencji nadmiarem pracy (pracoholizm)	57%

Polski kontekst dokłada do tego osobny wątek. Z globalnego badania Mastercard przeprowadzonego na przełomie 2024 i 2025 roku wynika, że w Polsce za przedsiębiorczynię uważa się tylko jedna na pięć kobiet, czyli około 18%, podczas gdy średnia światowa to 30%. Autorzy raportu wskazują na bariery psychologiczne: obawę przed porażką i niską wiarę we własne możliwości, a także na powtarzalną tendencję do zaniżania własnych kompetencji. Innymi słowy: problemem często nie jest brak kompetencji, lecz brak języka, którym potrafimy je nazwać.

Sukces da się zmierzyć liczbami. Poczucie, że na niego nie zasłużyłaś, liczb nie uznaje. To dlatego raporty finansowe rosną, a wewnętrzna krytyczka mówi swoje.

Skąd się to bierze: krótka historia pojęcia

Termin “zjawisko oszustki” (ang. impostor phenomenon) wprowadziły w 1978 roku psycholożki Pauline Rose Clance i Suzanne Imes w pracy “The Imposter Phenomenon in High Achieving Women”. Poznały się na uczelni i zaczęły zauważać ten sam wzorzec u zdolnych studentek: kobiety z najlepszymi wynikami uparcie wierzyły, że są intelektualnymi oszustkami, a swoje osiągnięcia tłumaczyły zbiegiem okoliczności lub pomyłką komisji.

Kluczowa obserwacja Clance i Imes brzmi nieoczywiście: kolejne sukcesy nie leczą tego przekonania. Można by zakładać, że dyplom, nagroda albo rekordowy kwartał dostarczą dowodu, który wyciszy wątpliwości. Tak się nie dzieje. Osoba z syndromem oszustki interpretuje każdy nowy sukces jako kolejny dowód udanego “oszustwa”, a nie kompetencji. Im wyżej zachodzi, tym wyższa stawka i tym większy lęk przed zdemaskowaniem.

W 1985 roku Clance opisała mechanizm, który nazwała cyklem oszustki. Przed nowym wyzwaniem pojawia się silny lęk. Kobieta reaguje na niego na dwa sposoby: albo zarywa noce i przygotowuje się ponad miarę, albo zwleka do ostatniej chwili, a potem ratuje sytuację w przypływie wysiłku. Gdy zadanie kończy się sukcesem, mózg przypisuje go ciężkiej pracy lub szczęściu, nie zdolnościom. Ulga trwa krótko, a przy następnym zadaniu cykl rusza od nowa. Stąd właśnie wspomniane 57% menedżerek, które na poczucie niekompetencji odpowiadają pracą ponad siły.

Dlaczego to właśnie networking uruchamia wewnętrzną krytyczkę

Spotkania biznesowe, online i offline, wymagają czegoś, co dla osoby z syndromem oszustki jest szczególnie obciążające: szybkiej, skondensowanej autoprezentacji przed grupą obcych ludzi o wysokim statusie. Składa się na to kilka mechanizmów, które warto rozróżnić.

Efekt reflektora

W psychologii społecznej opisano zjawisko nazywane efektem reflektora (ang. spotlight effect). Podświadomie zakładamy, że inni obserwują nas znacznie uważniej, niż robią to w rzeczywistości, i że surowo oceniają każde nasze potknięcie.

Najgłośniejszy eksperyment przeprowadzili w 2000 roku Thomas Gilovich, Victoria Medvec i Kenneth Savitsky. Poprosili studentów, by weszli do sali pełnej rówieśników w celowo obciachowej koszulce z wizerunkiem Barry’ego Manilowa. Następnie pytali, ilu obecnych zauważyło koszulkę. Badani szacowali, że mniej więcej połowa. Faktycznie zwróciło na nią uwagę około jednej czwartej. Strach przed byciem zauważoną okazał się dwa razy większy od rzeczywistości.

W kolejnym badaniu Savitsky, Epley i Gilovich (2001) pokazali coś jeszcze bardziej uspokajającego: nie tylko przeceniamy, jak bardzo inni nas obserwują, lecz także to, jak surowo oceniają nasze wpadki. Gafa, którą przez tydzień odtwarzasz w głowie, dla świadków zwykle ginie w szumie własnych myśli.

Na sali konferencyjnej nikt nie analizuje Twojego jąkania się przy pierwszym zdaniu. Wszyscy są zajęci tym, że za chwilę sami muszą się przedstawić.

Porównywanie cudzego montażu z własnymi kulisami

Kiedy inne przedsiębiorczynie opowiadają o rundach finansowania, nowych filiach czy zasięgach liczonych w setkach tysięcy, w głowie uruchamia się automatyczny mechanizm porównań. Problem polega na tym, że porównujemy rzeczy nieporównywalne. Druga strona pokazuje swój starannie zmontowany zwiastun, najlepsze ujęcia z całego roku. My zestawiamy je z własnymi kulisami: nieopłaconą fakturą, trudnym pracownikiem, miesiącem bez nowego klienta. To porównanie jest z góry przegrane, bo nie widzisz cudzych kulis, a oni nie widzą Twojego zwiastuna.

Styl atrybucji: dlaczego mówimy “miałam szczęście”

Badania nad atrybucją, czyli nad tym, czemu przypisujemy własne wyniki, od dekad pokazują powtarzalny wzorzec różnic między kobietami a mężczyznami. Kobiety częściej tłumaczą sukces czynnikami zewnętrznymi i niestałymi: szczęściem, pomocą zespołu, sprzyjającym momentem. Porażkę natomiast częściej przypisują sobie: brakowi zdolności czy niewystarczającym kompetencjom. U mężczyzn wzorzec bywa odwrotny.

To nie jest cecha charakteru, tylko wyuczony schemat, wzmacniany przez stereotypy ról płciowych. Dobra wiadomość brzmi: skoro jest wyuczony, można go oduczyć. Zaczyna się od języka.

Test: czy umniejszasz swoje sukcesy?

Poniższy krótki test nie jest narzędziem diagnostycznym, a jedynie szybką inwentaryzacją Twoich nawyków językowych i myślowych. Inspiruje się obszarami, które opisała Clance, ale służy wyłącznie do autorefleksji przed spotkaniem.

Przy każdym stwierdzeniu przyznaj sobie punkty w skali od 1 do 5, gdzie 1 oznacza “to nie o mnie”, a 5 “dokładnie tak robię”.

1. Gdy ktoś chwali mój efekt pracy, odruchowo wskazuję, co mogłam zrobić lepiej.
2. Przedstawiając się, pomniejszam to, czym się zajmuję (“coś tam prowadzę”, “taka mała firma”).
3. Sukces firmy tłumaczę przede wszystkim szczęściem, sprzyjającym rynkiem albo zespołem.
4. Przed wystąpieniem czy spotkaniem zakładam, że inni szybko zorientują się, że nie wiem wystarczająco dużo.
5. Porównuję się z innymi liderkami i niemal zawsze wypadam w tym porównaniu gorzej.
6. Mam trudność z wymienieniem trzech konkretnych osiągnięć z ostatniego roku bez doprecyzowania “ale”.
7. Przygotowuję się do zadań znacznie dłużej, niż wymaga tego ich waga, bo boję się wpadki.
8. Po dobrej rozmowie biznesowej myślę raczej o jednym potknięciu niż o całości, która poszła dobrze.

Zsumuj punkty.

• 8 do 16 punktów: rzadko podcinasz sobie skrzydła językiem. Potraktuj ten artykuł jako zestaw narzędzi do wzmacniania innych kobiet w Twoim otoczeniu.
• 17 do 28 punktów: rozpoznajesz w sobie te schematy w wybranych sytuacjach, zwłaszcza pod presją. Najwięcej zyskasz na pracy nad autoprezentacją i przyjmowaniem komplementów.
• 29 do 40 punktów: wewnętrzna krytyczka ma głos donośniejszy niż Twoje wyniki. Warto wprowadzić wszystkie narzędzia opisane niżej, a w razie potrzeby skorzystać ze wsparcia psychologicznego lub coachingowego.

Słownik umniejszania: co mówisz i co to komunikuje

Zanim zmienisz sposób myślenia, wyłap konkretne zwroty, którymi nieświadomie podcinasz sobie skrzydła w rozmowach kuluarowych. Poniższa tabela zestawia najczęstsze sformułowania z tym, co przekazują rozmówczyni, oraz z wersją sprawczą.

Co mówisz	Co to komunikuje	Zamień na
“Jakoś to leci”, “coś tam dłubię”	Nie traktuję swojego biznesu poważnie, więc Ty też nie musisz	“Rozwijam markę w branży e-commerce, w tym roku skupiam się na ekspansji”
“Udało mi się pozyskać klienta”	To był ślepy traf, nie moja strategia	“Pozyskałam klienta po trzech miesiącach rozmów, dopięłam to negocjacjami”
“To nic takiego, każda by potrafiła”	Moja wiedza nie ma wartości	“Pracowałam na tę kompetencję kilka lat, dlatego robię to sprawnie”
“Miałam po prostu szczęście do ludzi”	Mój zespół zbudował się sam	“Sama rekrutowałam ten zespół i to ja nim zarządzam”
“Przepraszam, że zajmuję czas”	Moja obecność jest kłopotem	“Dziękuję za rozmowę, mam do Ciebie konkretną propozycję”
“Chyba nieźle nam poszło”	Nie ufam własnej ocenie sukcesu	“Zamknęłyśmy kwartał ze wzrostem o 30%”

Reguła jest prosta: gdy łapiesz się na słowach “udało się”, “jakoś”, “trochę”, “tylko”, “chyba”, zatrzymaj się na sekundę i podmień je na czasownik sprawczy.

Zestaw narzędzi: jak odzyskać głos przy stoliku

1. Audyt językowy: czasowniki sprawcze zamiast “udało się”

Przed kolejnym śniadaniem networkingowym zrób szybki audyt języka. Wypisz trzy ostatnie sukcesy, używając twardych czasowników: zbudowałam, wdrożyłam, wynegocjowałam, zaprojektowałam, zarobiłam, stworzyłam, przeprowadziłam. Twój mózg i Twoje rozmówczynie muszą usłyszeć sprawczość. Słowo “udało się” odbiera Ci autorstwo własnego wyniku, a czasownik dokonany w pierwszej osobie je przywraca.

2. Teczka Dowodów (Brag Folder)

Syndrom oszustki karmi się lukami w pamięci dotyczącymi własnych sukcesów. Mózg ma negatywne nastawienie wbudowane w sposób przetwarzania informacji: jedną krytyczną uwagę zapamiętuje mocniej niż dziesięć pochwał. Trzeba mu pomóc.

Załóż w telefonie osobny folder, do którego będziesz wrzucać zrzuty ekranu z podziękowaniami od klientek, fragmenty raportów finansowych, certyfikaty, zdjęcia z prelekcji, miłe wiadomości. Przejrzyj go w samochodzie albo pięć minut przed wejściem na salę. Fakty nie dyskutują z emocjami, a ten folder jest workiem faktów, po który możesz sięgnąć w słabszym momencie.

3. Trzyzdaniowa autoprezentacja z wbudowaną sprawczością

Najwięcej umniejszania pojawia się w pierwszym zdaniu o sobie, bo wtedy stawka emocjonalna jest najwyższa. Przygotuj autoprezentację w trzech zdaniach i naucz się jej na pamięć, żeby pod presją nie improwizować.

Schemat: kim jestem zawodowo, dla kogo, z jakim efektem.

“Prowadzę pracownię ceramiki użytkowej. Tworzę serie naczyń dla restauracji premium w całej Polsce. W tym roku otworzyłam drugą pracownię, bo przestałam nadążać z zamówieniami.”

Trzecie zdanie to miejsce na dowód sprawczości: liczba, kamień milowy, decyzja, którą podjęłaś. Bez “ale”, bez “tylko”, bez “jeszcze”.

4. Przyjmowanie komplementu: trzy gotowe zdania

Gdy inna liderka mówi “świetna prelekcja, bardzo inspirująca”, kobieta z syndromem oszustki odpowiada odruchowo: “och, strasznie się stresowałam, na pewno mówiłam za szybko”. W ten sposób w ciągu trzech sekund unieważnia cudzą obserwację i własny sukces.

Postaw grubą granicę i naucz się trzech reakcji, które przyjmują komplement bez tłumaczenia się:

• “Dziękuję, miło mi, że to do Ciebie trafiło.”
• “Dziękuję, włożyłam w to sporo pracy, więc to cenna informacja.”
• “Dziękuję. A co konkretnie najbardziej Ci się przydało?” (odbijasz uwagę i zamieniasz komplement w rozmowę)

Kropka po “dziękuję” jest tu najważniejszym znakiem interpunkcyjnym. Nie dodawaj nic, co pomniejsza.

5. Przeramowanie szczęścia w strategię

Za każdym “miałam szczęście” stoi decyzja, której nie chcesz sobie przyznać. Zrób ćwiczenie na kartce. Po lewej stronie wypisz zdanie, które brzmi jak przypadek. Po prawej wpisz decyzję, kompetencję lub działanie, które za tym stało.

Wersja “przypadkowa”	Wersja sprawcza
“Trafił mi się dobry klient”	“Byłam widoczna w odpowiednim miejscu i miałam gotową ofertę, gdy zapytał”
“Akurat był dobry moment na rynku”	“Rozpoznałam moment na rynku i zareagowałam szybciej niż konkurencja”
“Mam świetny zespół”	“Zbudowałam zespół, w którym ludzie chcą zostawać na lata”

Im częściej robisz to ćwiczenie na piśmie, tym łatwiej taka wersja przychodzi Ci w mowie.

6. Networking jako współpraca, nie arena

Najskuteczniejszym lekiem na izolację w biznesie jest szczerość. Zamiast budować wizerunek bezbłędnej, powiedz coś, co otwiera rozmowę o prawdziwych wyzwaniach:

“Ostatni kwartał przyniósł nam 30% wzrostu, ale operacyjnie było ciężko. Jak Wy układacie procesy przy takim tempie?”

To zdanie robi dwie rzeczy naraz. Najpierw nazywa konkretny sukces liczbą. Potem zaprasza do wymiany doświadczeń zamiast do rywalizacji. Zobaczysz, jak z innych liderek opadają maski, bo większość z nich mierzy się dokładnie z tym samym. Społeczności takie jak Lady Business Club powstają właśnie po to, by relacje budowały się bez przymusu nieustannego udowadniania swojej wartości.

7. Sojuszniczka na sali

Jeśli sama myśl o wejściu na salę pełną obcych osób Cię paraliżuje, umów się wcześniej z jedną znajomą liderką. Ustalcie prosty układ: każda z Was przedstawia drugą. O cudzych osiągnięciach mówi się znacznie łatwiej niż o własnych, bo nie hamuje nas wtedy lęk przed przechwałką.

“Poznajcie Annę. Prowadzi agencję, która w dwa lata urosła z dwóch do dwunastu osób, i jest jedną z najlepszych specjalistek od kampanii, jakie znam.”

Anna nigdy nie powiedziałaby tego o sobie. Usłyszana z ust koleżanki, ta informacja brzmi po prostu jak fakt.

Gotowe skrypty na trudne momenty

Pod presją sięgamy po automatyzmy. Dlatego warto mieć przygotowane zdania na powtarzalne sytuacje, zamiast liczyć na to, że w stresie znajdziemy właściwe słowa.

Gdy ktoś pyta “i jak idzie biznes?”: zamiast “a wiesz, jakoś leci” powiedz “rozwijam się, w tym roku weszłam na nowy segment klientów i to się sprawdza”.

Gdy chcesz pochwalić się sukcesem, ale boisz się, że zabrzmi jak przechwałka: oprzyj się na liczbie i procesie, nie na samej ocenie. “Podpisałam największy kontrakt w historii firmy. Negocjacje zajęły pół roku, więc tym bardziej się cieszę.”

Gdy popełniłaś błąd przy całej grupie: nie tłumacz się trzy razy. “Pomyliłam się, dziękuję za zwrócenie uwagi”, po czym wracasz do tematu. Pamiętaj o efekcie reflektora: świadkowie zapomną o tym szybciej niż Ty.

Gdy ktoś prosi Cię o poradę w Twojej dziedzinie: nie zaczynaj od “no nie jestem ekspertką, ale”. Zacznij od “z mojego doświadczenia sprawdza się to”, a potem przejdź do konkretu. Zastrzeżenie na wstępie unieważnia wszystko, co powiesz dalej.

Jak to wygląda w praktyce: historia Marty

Marta to przykładowa bohaterka, która pomoże zobaczyć te mechanizmy w jednym miejscu. Prowadzi agencję marketingową od czterech lat. Zatrudnia osiem osób, ma stabilny portfel klientów i właśnie zamknęła najlepszy kwartał w historii firmy. Na śniadanie networkingowe Lady Business Club idzie z ciężkim sercem, bo “wszystkie inne na pewno są dalej”.

W pierwszej wersji wieczoru Marta przedstawia się tak: “Cześć, mam taką małą agencję, robimy trochę social mediów, takie tam”. Gdy sąsiadka przy stole chwali jej case study widziane na LinkedInie, Marta odpowiada: “och, to akurat klient się trafił dobry, mieliśmy fart”. Przez resztę wieczoru porównuje cudze opowieści o sukcesach z własnym poczuciem, że jeszcze jej daleko. Wraca do domu wyczerpana i z jednym wnioskiem: “nie nadaję się na takie spotkania”.

W drugiej wersji Marta robi przed wyjściem trzy rzeczy. Otwiera Teczkę Dowodów i przypomina sobie liczby z kwartału. Powtarza trzyzdaniową autoprezentację. Umawia się z poznaną wcześniej Anią, że przedstawią się nawzajem.

Tym razem mówi: “Prowadzę agencję marketingową. Pracujemy z markami z branży beauty, a w tym kwartale dowieźliśmy klientce wzrost sprzedaży o 40%. Właśnie z tego powodu rekrutuję dziewiątą osobę.” Gdy pada komplement, odpowiada: “Dziękuję, włożyliśmy w ten projekt mnóstwo pracy, więc miło to usłyszeć.” Pod koniec wieczoru sama zadaje pytanie o procesy operacyjne i wychodzi z dwoma kontaktami do potencjalnej współpracy.

Zmieniła się nie firma Marty. Zmienił się język, którym o niej mówiła. To jedyna różnica między tymi dwoma wieczorami, a prowadzi do zupełnie innych skutków.

Ostatnie zdanie, które warto sobie powtarzać

Jeżeli prowadzisz firmę przez rok, trzy czy pięć lat, to nie jest wynik przypadku. Przypadek nie opłaca faktur, nie rekrutuje pracowników, nie układa strategii marketingowej i nie wraca do klienta po szóstej rozmowie. Wszystko to robi konkretna osoba, czyli Ty.

Jesteś na tym spotkaniu networkingowym, ponieważ Twoja praca, wiedza i upór dały Ci do tego pełne prawo. Reszta to kwestia jednego nawyku: mówienia o swoich wynikach tak pewnie, jak pewnie te wyniki wyglądają w zestawieniu na koniec roku. Zacznij od jednego zdania na najbliższym spotkaniu. Wypowiedz je czasownikiem dokonanym, w pierwszej osobie, bez “ale” na końcu.

Materiał przygotowała Agnieszka Marzęda