Krystyna Stawecka: Ikona współczesna to nowa przestrzeń czasu i świadomości

Ikona współczesna to nowa przestrzeń czasu i świadomości, inspirująca do interpretacji znaczeń, pobudzająca doznania intelektualne, a jednocześnie dostarczająca rodzaj przeżycia duchowego i piękna pozostającego na obrzeżach rzeczywistości - mówi Krystyna Stawecka - właścicielka Art of the Icon

ikona współczesna

Emilia Bartosiewiacz – Brożyna: Ikona jest bardzo specyficznym rodzajem sztuki

Krystyna Stawecka: Ikona (gr. eikon – obraz) jest tym szczególnym dziełem sztuki, który przez wieki niezmiennie budzi zainteresowanie. Osnuta tajemnicą, uważana za „rzecz” szczególnie drogocenną, a jednocześnie obdarzoną niezrozumiałą mocą, wciąż ekscytuje i pociąga wielu z nas.   

EBB: Jaka jest historia ikony współczesnej?

KS: Sztuka ikony wyrosła z chrześcijaństwa, oparta na starych kanonach powielających rodzaj archaicznej estetyki, dla wielu pozostaje zagadką. Jej naturalnym środowiskiem jest świątynia, zwłaszcza cerkiew prawosławna, w której nieustannie obdarzana jest kultem i dzięki której, zachowała swoją kanoniczną postać. Jednak warto pamiętać, że ikona – obraz – stworzony do modlitwy, to wspólne dziedzictwo Kościoła powszechnego, niepodzielonego. Najstarsze wizerunki świętości – chrześcijaństwa zachodniego to właśnie ikony. Wystarczy wspomnieć choćby rzymską Ikonę Matki Bożej „Salus Populi Romani” („Zbawienie Narodu Rzymskiego”), czy też tak bliski sercu wielu Polaków „jasnogórski” wizerunek Maryi. Oczywiście malarstwo sakralne Kościoła rzymskokatolickiego, już od średniowiecza zaczęło żyć własnym życiem, rozwijając się i zmieniając swoją postać wraz ze zmianą stylów w sztuce. Podobnie sztuka ikony pielęgnowana głównie w Rosji, czy też na terytoriach greckich, podlegała przeróżnym wpływom, nowym trendom artystycznym, lub też pojawiającym się teologiczno-filozoficznym nurtom, nawet, w tak zamkniętych społecznościach, jak staroobrzędowcy. 

EBB: Mam wrażenie, że ikona to nie tylko zwykły obraz to duchowe przeżycie?

KS: Już od kilkunastu lat zauważany jest powrót do sztuki ikony, do jej duchowości. Jest on odnotowywany zarówno w środowiskach ortodoksyjnych, jak również wśród katolików, a także osób, po prostu poszukujących duchowości w sztuce. Ów renesans ikony „podąża” w dwóch kierunkach.

Z jednej strony są twórcy i wielbiciele ikony kanonicznej, opartej na wiernych powtórzeniach starych ikon, najczęściej tych uznanych za „świętości”, co jest bardzo ważne i warte docenienia. W tego typu ikonach najbardziej porusza wirtuozeria wykonania, precyzja i biegłość malarska, która przy zastosowaniu tempery pozwala na uzyskanie szczególnej delikatności, niemal eteryczności przedstawienia.

Z drugiej, strony znajdują się twórcy i entuzjaści ikony współczesnej – czyli takiej, która czerpie z tradycji, wykorzystując wybrane jej elementy, po to aby ich prace miały charakter twórczy, a nie odtwórczy. Użyte przy tym sformułowanie – prace, jest celowe. Ponieważ nie dla wszystkich odbiorców, to co jest określane ikoną współczesną, jest stricte ikoną. Bowiem mogą to być przedstawienia zawierające jedynie pierwiastek duchowości, obdarzone swoistą energią. Wyobrażenia takie bardziej skłaniają do kontemplacji, do rozmyślania, do oczyszczenia serca i umysłu, czy do wewnętrznego dialogu. Przy takiej ikonie możemy się zatrzymać, pomyśleć, wyciszyć.

Eleusa, deska, akryl, 50 x 50 cm, Khrystyna Kvyk, 2019, fot. Krzysztof Stawecki
Eleusa, deska, akryl, 50 x 50 cm, Khrystyna Kvyk, 2019, fot. Krzysztof Stawecki

EBB: Co charakteryzuje ikonę współczesną?

KS: Cechą charakterystyczną ikon współczesnych jest ich różnorodność, zarówno tematyczna jak i technologiczna. Nie jest to już jedynie, tak jak w tradycyjnej ikonie, deska i tempera, ale całe spektrum malarskich możliwości. Co ciekawe w sztuce ikony zawsze tak było. Najstarsze jej przykłady to przedstawienia mozaikowe, wykonywane w metalu (np. w złocie), zdobione emalią, reliefy w kości słoniowej, itp. Ograniczenie ikony do podłoża malarskiego, jakim jest deska i farb temperowych uzyskiwanych z naturalnych pigmentów, to bardziej efekt skromniejszych kieszeni zleceniodawców, którymi już nie byli bizantyńscy dygnitarze. Pamiętajmy, że to nie materiał stanowi o tym czy ikona jest uświęcona, czy nie. Decyduje o tym to, co jest na niej przedstawione, czyli postać Chrystusa, Bogarodzicy, świętych, czy wydarzeń ewangelicznych. Niestety wiele osób nie zdaje sobie z tego sprawy. Nie powinno się otaczać czcią samego przedmiotu – ikony – tylko to co ukazuje. Ten problem historia chrześcijaństwa wschodniego (Bizancjum) „przerabiała”, niestety krwawo, aby ostatecznie wypracować tę prawdę i ująć ją w dokumentach soborowych.

Zaproszenie, karton, tempera, 40 x 40 cm, Sylwia Perczak, 2019, fot. Piotr Dłubak
Zaproszenie, karton, tempera, 40 x 40 cm, Sylwia Perczak, 2019, fot. Piotr Dłubak

EBB: Co jest jej największą wartością?

KS: Wartością ikony współczesnej jest jej treść, umiejętności artystyczne twórców i ich świadome przeżywanie tej sztuki. Szczególnie kreatywni artyści, znający symbolikę ikony, barw, rozumiejący jej kompozycję, potrafią w niezwykły sposób przetworzyć tradycyjne schematy, tak aby nadać im nowe, głębsze znaczenie, bądź zaakcentować wybraną myśl. Oryginalne, przesycone emocjami ujęcia odtwarzane są w zupełnie innej rzeczywistości, będącej połączeniem dwóch światów. Ikona współczesna to nowa przestrzeń czasu i świadomości, inspirująca do interpretacji znaczeń, pobudzająca doznania intelektualne, a jednocześnie dostarczająca rodzaj przeżycia duchowego i piękna pozostającego na obrzeżach rzeczywistości. Otwarte i indywidualne podejście artystów tworzących tego typu prace można odnieść do nowatorskiego stylu wielkich mistrzów, na przykład takich jak Rublow, którego pierwsze dzieła były krytykowane, aby po latach stać się wzorem dla innych ikonografów.

Oczywiście, nie każda ikona współczesna jest przejawem geniuszu, co więcej wielu autorów nadużywa tej kategorii sztuki, daleko odbiegając od jej sensu, przedkładając własną ekspresję artystyczna nad istotę wizerunku stworzonego do modlitwy, czy duchowej kontemplacji. 

Szukając wyjątkowego dzieła, odbiegającego od przyziemnych tematów, będącego wyzwaniem dla naszego umysłu, przesyconego emocjami warto sięgnąć po ikonę współczesną, reprezentującą ten rodzaj sztuki, który Kant, nazywał „prezentacją ofiarowaną wyobraźni”, „uwalniającą z ograniczeń logiki i racjonalności”*.               

Dziękuję za rozmowę.

Krystyna Stawecka – właścicielka Art of the Icon – galerii internetowej prezentującej współczesne ikony. Historyk, muzeolog, teolog, menedżer kultury, kustosz dyplomowany z długoletnim stażem pracy w muzeum. Czytaj więcej >>>TUTAJ<<<

Emilia Bartosiewicz – Brożyna – redaktor naczelna LadyBusiness.pl, założycielka i prezes Lady Business Club, ekspert osobistego PR w internecie, pomysłodawczyni plebiscytu dla kobiet biznesu Lady Business Awards. Od 2011 roku łączy samotne liderki i motywuje je do świadomego budowania swojej rozpoznawalności.

*Cytaty za: D. Dutton, Instynkt sztuki, tłm. J. Luty, Kraków 2019

Fotografie:

  1. Eleusa, deska, akryl, 50 x 50 cm, Khrystyna Kvyk, 2019, fot. Krzysztof Stawecki
  2. Matka Boża Znaku, sklejka, tempera, 40 x 40 cm, Sylwia Perczak, fot. Piotr Dłubak
  3. Zaproszenie, karton, tempera, 40 x 40 cm, Sylwia Perczak, 2019, fot. Piotr Dłubak